Wat is grensoverschrijdend gedrag? Definitie en voorbeelden
De term is bewust breed. Agressie is altijd grensoverschrijdend, maar grensoverschrijdend gedrag is meer dan agressie. Een bewoner die steeds te dichtbij komt, een cliënt die seksueel getinte grappen maakt, een familielid dat je "dom" noemt in de gang, een collega die je buitensluit. In de GRIP-methode is dit rood gedrag: persoonsgericht, kleinerend, intimiderend. De actie bij rood is begrenzen.
Grensoverschrijdend gedrag door cliënten, familie en collega's
Uit onderzoek van PGGM&CO (2021, meer dan 11.000 respondenten) blijkt dat ongeveer de helft van de zorgmedewerkers die ongewenst gedrag meemaakten, dit ook van familie en bezoekers kreeg, en een kwart van collega's. Het CBS meldt dat 31% van de medewerkers in zorg en welzijn in 2024 te maken had met interne agressie, vooral pesten (21%). Seksuele intimidatie door patiënten en naasten kwam bij 14% voor; de IGJ ontvangt daarnaast jaarlijks ongeveer 140 meldingen over seksueel grensoverschrijdend gedrag richting zorgprofessionals.
Waarom je grens zo vaak te laat komt
Omdat je een zorgverlener bent. Je bent getraind om te begrijpen, te relativeren en door te gaan. "Hij kan er niets aan doen." "Ze is gewoon bezorgd." Tegen de tijd dat je je grens uitspreekt, is de spanning al rood of paars. De kunst is om eerder te reageren: bij oranje. Dat is geen hardheid, dat is professionaliteit. Zie ook de technieken om te de-escaleren.
Zo geef je je grens aan: benoemen, vragen, herhalen, stoppen
- Benoemen. Zeg wat je ziet en wat het met je doet: "U noemt mij dom. Dat wil ik niet."
- Vragen. Vraag om ander gedrag: "Ik wil dat u rustig praat, dan help ik u verder."
- Herhalen. Blijf bij dezelfde zin, met dezelfde toon. Niet uitleggen, niet in discussie.
- Stoppen. Benoem de consequentie en voer die uit: "Ik stop het gesprek. Over een kwartier kom ik terug."
- Mevrouw, u noemt mij een trut. Daar ben ik niet van gediend. Als u mij met mijn voornaam aanspreekt, kan ik u verder helpen.
- Ik merk dat het u raakt en dat mag. Schelden mag hier niet.
- Ik voel me niet prettig als u mij zo aanraakt. Ik wil dat u daarmee stopt.
- Dit is de tweede keer dat ik het vraag. Als het nog een keer gebeurt, stop ik en haal ik mijn collega.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag door een cliënt: wat nu?
Benoem het direct, kort en zonder oordeel. Zorg voor je eigen veiligheid: stap uit de situatie, haal een collega. Meld het, ook als het "klein" voelt. Bij dementie of een beperking is het gedrag vaak onbegrepen gedrag (ontremming, verwarring), maar dat maakt jouw grens niet minder geldig. Pas met je team de zorg aan: met z'n tweeën, andere benadering, andere kleding of tijdstip.
Wat je werkgever moet regelen: Arbowet, protocol en melden
De Arbowet verplicht werkgevers om medewerkers te beschermen tegen agressie, geweld en seksuele intimidatie: risico's inventariseren, een protocol en meldsysteem, training en nazorg. Vraag ernaar. En meld elk incident: zonder meldingen bestaat het probleem officieel niet. Lees ook: nazorg na een agressie-incident.
Veelgestelde vragen over grensoverschrijdend gedrag
Wat valt onder grensoverschrijdend gedrag in de zorg?
Alles wat over jouw persoonlijke of professionele grens gaat: schelden, dreigen, slaan, knijpen, ongewenste aanrakingen, seksuele opmerkingen, discriminatie en pesten. Of het van een cliënt, familielid of collega komt, maakt niet uit.
Is grensoverschrijdend gedrag hetzelfde als agressie?
Niet helemaal. Agressie is altijd grensoverschrijdend, maar grensoverschrijdend gedrag is breder. Een cliënt die steeds te dichtbij komt of seksueel getinte grappen maakt, gaat ook over je grens zonder dat het agressie is.
Mag ik een cliënt aanspreken op grensoverschrijdend gedrag als hij er niets aan kan doen?
Ja. Ook bij dementie of een verstandelijke beperking mag je duidelijk zijn: benoem wat je ziet, zeg wat je wilt en zorg voor je eigen veiligheid. Daarna zoek je met je team uit wat het gedrag veroorzaakt.
