Wat is verward gedrag? En waarom spreken we van onbegrepen gedrag?
Verward gedrag is een breed woord uit het nieuws: in 2025 registreerde de politie 168.960 incidenten met personen met verward gedrag, 12% meer dan het jaar ervoor. In de zorg gebruiken we het woord onbegrepen gedrag, omdat het het probleem niet bij de persoon legt maar bij ons begrip. Verward gedrag zegt: hij is in de war. Onbegrepen gedrag zegt: wij snappen het nog niet. Dat zet je aan het denken over de oorzaak. Frits gaat nog een stap verder en noemt het actievereisend gedrag: het gedrag vraagt om mijn actie. Niet afwachten tot je het begrijpt, maar nu kijken wat er nodig is.
Hoe herken je onbegrepen gedrag? Signalen op de werkvloer
Roepen of gillen, dwalen, agitatie, verzet bij de zorg, achterdocht, apathie, ontremming, slaan of knijpen tijdens een handeling, 's nachts wakker en overdag slapen. Ruim 80% van de mensen met dementie laat op enig moment onbegrepen gedrag zien. Bijna driekwart van de verzorgenden en verpleegkundigen in de dementiezorg kreeg de afgelopen jaren te maken met fysieke of verbale agressie, en slechts een kwart zegt genoeg tijd te hebben om het gedrag te begrijpen (Pointer en V&VN, 2022).
Wat zit erachter? Pijn, angst, prikkels en verlies van controle
De GRIP-methode werkt met zes scans die dezelfde casus door een andere bril bekijken: omgeving en prikkels (geluid, licht, drukte), lichaam (pijn, honger, toiletgang, slaap), psyche (keuzes, regie, erbij horen), wensen (bejegening, dagindeling, muziek), levensverhaal (werk, verlies, gewoontes) en ziekte (delier, medicatie, zintuigen, cognitie). Bij plotseling ander gedrag: eerst het lijf, dan de rest. Onderprikkeling is een net zo grote aanjager als overprikkeling.
Onbegrepen gedrag bij dementie, verstandelijke beperking en psychiatrie
Bij dementie is het gedrag vaak een reactie op de zorghandeling zelf: koud water, van achteren benaderd worden, geen uitleg. Bij een verstandelijke beperking spelen overvraging en te weinig voorspelbaarheid. Bij psychiatrie (psychose, Korsakov, verslaving) gaat het vaak om angst, achterdocht en het gevoel geen regie te hebben. In alle gevallen geldt: wie nergens meer over gaat, gaat over de enige dingen die overblijven: de deur, de douche en het eten. Lees ook: onbegrepen gedrag bij mensen met dementie.
Zo reageer je: 6 stappen die de spanning verlagen
- Houd afstand en blijf rustig. Jouw rust is besmettelijk.
- Praat kort, langzaam en duidelijk. Eén boodschap tegelijk.
- Ga niet in discussie over wat waar is. De postbode die "naar zijn werk" wil, is niet aan het dwalen.
- Haal prikkels weg: minder mensen, minder geluid, minder haast.
- Zorg eerst voor veiligheid, roep een collega. Praten over de oorzaak doe je later.
- Pas de zorghandeling aan: ander moment, andere benadering, uitleg vooraf.
- Meneer De Boer, ik ben Anja. Ik kom u helpen. Mag ik naast u komen zitten?
- U wilt naar huis. Vertel eens, wat gaat u daar doen?
- Ik zie dat het te druk is. Zullen we even naar uw kamer gaan?
Van incident naar aanpak: gedrag analyseren met je team
Scoor de zes scans met het team, kies maximaal drie acties met een eigenaar en een datum, en evalueer na twee weken. Drie acties die gebeuren verslaan tien acties op papier. Loop je vast? Vul de gratis gedragsscan in, dan denkt Frits met je mee. Voor teams is er de training onbegrepen gedrag bij dementie.
Veelgestelde vragen over verward en onbegrepen gedrag
Wat is het verschil tussen verward gedrag en onbegrepen gedrag?
Het gaat om hetzelfde gedrag, maar een andere blik. Verward gedrag legt het probleem bij de persoon. Onbegrepen gedrag zegt: wij begrijpen het nog niet. Dat zet jou aan het denken over de oorzaak in plaats van over het etiket. Frits noemt het actievereisend gedrag: het gedrag vraagt om jouw actie.
Wat doe je als iemand met verward gedrag agressief wordt?
Houd afstand, blijf rustig en praat kort en duidelijk. Ga niet in discussie over wat waar is. Haal prikkels weg, roep een collega en zorg eerst voor veiligheid. Praten over de oorzaak doe je later.
Is verward gedrag altijd een psychische stoornis?
Nee. Verward gedrag kan ook komen door pijn, een infectie, medicijnen, dementie, een verstandelijke beperking, drugs of grote stress. Daarom sluit je altijd eerst lichamelijke oorzaken uit.
