Wat verstaan we onder agressie in de zorg?
Het CBS en de Arbowet spreken van agressie en geweld als iemand psychisch of fysiek wordt lastiggevallen, bedreigd of aangevallen tijdens het werk. In de praktijk gaat het om schelden, dreigen, pesten, discrimineren, seksuele intimidatie en fysiek geweld: slaan, schoppen, bijten, knijpen, spugen. Het kan komen van een bewoner met dementie, een cliënt met een verstandelijke beperking, een patiënt op de spoedeisende hulp, maar net zo goed van familie aan de balie of van een collega.
Agressie in de zorg in cijfers (2024 tot 2026)
Per branche verschilt het sterk: in de gehandicaptenzorg kreeg 73% te maken met externe agressie, in de ggz 70% en bij huisartsen en gezondheidscentra 71% (AZW, cijfers over 2024). Sinds 2020 zijn de cijfers nauwelijks gedaald, ondanks campagnes en maatregelen. En het raakt niet alleen de persoon: medewerkers die agressie meemaken hebben vaker burn-outklachten (19% tegenover 12%) en het verzuim in zorg en welzijn lag in 2025 op 7,5%, in de VVT zelfs op 9,5%.
Drie soorten agressie: frustratieagressie (oranje), instrumentele agressie (rood) en actievereisend gedrag
Frustratieagressie (oranje gedrag) komt uit onmacht: iemand voelt zich niet gehoord, wacht te lang of is bang. De emotie neemt het over. Instrumentele agressie (rood gedrag) is bewust: iemand gebruikt dreiging of intimidatie om iets voor elkaar te krijgen. Onbegrepen gedrag zie je bij dementie, een verstandelijke beperking, delier of psychiatrische problematiek: het gedrag is een boodschap die wij nog niet begrijpen. Frits noemt het daarom liever actievereisend gedrag: het gedrag vraagt om mijn actie. Je wacht niet tot je het helemaal begrijpt, je kijkt wat er nu nodig is. In de GRIP-methode geef je het gedrag van dit moment een kleur: groen (rustig), oranje (frustratie en onmacht), rood (grensoverschrijdend) of paars (gevaar en geweld). De kleur bepaalt je reactie: stimuleren, ondersteunen, begrenzen of ingrijpen.
Waar komt agressie in de zorg vandaan?
Bijna nooit uit het niets. Pijn, angst, een volle blaas, te veel prikkels, een onbegrepen zorghandeling, wachttijd, slecht nieuws, machteloosheid van familie. En ook: werkdruk. Bij hoge werkdruk ervaart 68% van de medewerkers agressie, tegenover 54% bij een normale werkdruk (CBS). Hoe minder tijd je hebt om te kijken wat iemand nodig heeft, hoe vaker het escaleert.
Wat agressie doet met jou en je team
Na een incident slaap je slechter, pieker je en ga je bepaalde bewoners of diensten vermijden. Teams die incidenten goedpraten ("hoort erbij in dit werk") stompen af en melden niet meer. Daardoor bestaat het probleem officieel niet en verandert er niets. Een team dat wél meldt, evalueert en elkaar opvangt, houdt het langer vol en heeft minder incidenten.
Zo ga je om met agressie: 6 stappen voor de werkvloer
- Scan het gedrag als een camera: wat zie ik, wat hoor ik, wat voel ik? Geef het een kleur.
- Houd jezelf rustig: adem laag, voeten op de grond. Jouw rust is besmettelijk, spanning ook.
- Maak contact: noem de naam, open houding, oogcontact als dat past.
- Verplaats het gesprek weg van publiek en prikkels.
- Kies de interventie bij de kleur: ondersteunen bij oranje, begrenzen bij rood, ingrijpen bij paars.
- Rond af met de preventielijn: melden, evalueren en nazorg.
- Ik zie dat het u raakt. Ik wil u helpen. Vertel me wat er is.
- Ik wil naar u luisteren, maar niet als u schreeuwt. Zullen we even gaan zitten?
- Ik stop nu het gesprek. Ik kom over tien minuten terug.
Agressie hoort er niet bij: melden, nazorg en beleid
Je werkgever moet volgens de Arbowet beleid voeren tegen agressie en geweld: risico's inventariseren, medewerkers trainen, incidenten registreren en nazorg bieden. Jij mag altijd een grens stellen, ook bij iemand die er niets aan kan doen. Lees verder over nazorg na een agressie-incident en over agressiebeleid dat leeft op de werkvloer.
Veelgestelde vragen over agressie in de zorg
Hoeveel zorgmedewerkers krijgen te maken met agressie?
Volgens het CBS had 57% van de werknemers in zorg en welzijn in 2024 te maken met agressie van patiënten, cliënten of hun naasten. In de gehandicaptenzorg en de ggz ligt dat rond de 70%.
Welke vormen van agressie komen het meest voor in de zorg?
Verbale agressie komt het meest voor (48%), daarna pesten (25%) en fysieke agressie (21%). Ook seksuele intimidatie (14%) en bedreiging (10%) komen regelmatig voor (CBS, cijfers over 2024).
Hoort agressie bij het werk in de zorg?
Nee. Spanning hoort bij het werk, agressie niet. Je mag ervan uitgaan dat je werkgever beleid, training en nazorg regelt. En je mag altijd een grens stellen, ook bij een cliënt die er niets aan kan doen.
Wat is het verschil tussen agressie en onbegrepen gedrag?
Onbegrepen gedrag is gedrag dat wij nog niet begrijpen, vaak bij dementie, een beperking of psychiatrie. Het kan er agressief uitzien, maar het is een boodschap: pijn, angst, prikkels. Frits noemt het zelf actievereisend gedrag: het gedrag vraagt om jouw actie. Daarom zoek je eerst de oorzaak en pas je de zorg aan, in plaats van alleen te begrenzen.
- CBS: Bijna 6 op de 10 zorgmedewerkers ervaren agressie van patiënten (februari 2026)
- CBS longread: Agressie in zorg en welzijn (2026)
- AZW Info: sociale veiligheid per branche (oktober 2025)
- NU'91 via MedNet: 1 op de 5 overweegt de zorg te verlaten (februari 2026)
- FBZ: ziekteverzuim 2025 per branche (2026)
