Hoe vaak komt fysieke agressie in de zorg voor?
In de dementiezorg had bijna driekwart van de verzorgenden en verpleegkundigen te maken met fysieke of verbale agressie van bewoners (Pointer en V&VN, 2022). Het gebeurt het vaakst tijdens de zorghandeling zelf: wassen, aankleden, medicatie, transfers.
Waarom een bewoner slaat: pijn, angst, schrik en de zorghandeling zelf
Iemand met dementie die van achteren wordt benaderd, schrikt. Iemand met pijn in zijn schouder die wordt opgetild, slaat. Iemand die de zorghandeling niet begrijpt, verzet zich. In de GRIP-methode is dit vaak oranje of paars gedrag met een lichamelijke oorzaak, geen "agressieve bewoner". Bij plotseling ander gedrag: eerst het lijf, dan de rest. Zie ook: verward en onbegrepen gedrag.
Op het moment zelf: afstand, veiligheid en je eigen reactie
- Stap uit de gevarenzone. Een armlengte extra, buiten het bereik van handen en voeten.
- Bescherm jezelf zonder terug te duwen of vast te grijpen: draai weg, houd je handen open en zichtbaar.
- Blijf rustig en benoem kort wat je gaat doen: "Ik stop even. Ik kom zo terug."
- Roep een collega. Nooit in je eentje doorgaan.
- Kom terug op een ander moment, met een andere benadering.
- Ik zie dat het te veel is. Ik stop even. Ik kom zo terug met mijn collega.
- Meneer De Boer, ik ben Anja. Ik ga uw arm wassen. Mag dat?
- Ik blijf hier staan tot u rustig bent. U hoeft niets te doen.
Slaan tijdens de verzorging: zo pas je de zorghandeling aan
Kondig elke stap aan. Benader van voren, op ooghoogte. Werk met z'n tweeën: één die contact houdt, één die handelt. Kies het moment: niet vlak na het wakker worden, niet in een drukke ruimte. Warm water, zachte handdoek, eigen tempo. Vaak verdwijnt het slaan als de handeling verandert, niet als de bewoner verandert.
Mag je een agressieve cliënt vastpakken of tegenhouden?
Alleen om direct gevaar af te wenden, voor de cliënt zelf of voor anderen, en dan zo kort en licht mogelijk. Vastpakken is nooit een straf en geen manier om zorg af te dwingen. Bij onvrijwillige zorg gelden de regels van de Wet zorg en dwang (Wzd) en het stappenplan van je organisatie. Bespreek elke situatie waarin je hebt vastgepakt met je team en leg vast wat er is gebeurd.
Na het incident: melden, opvang en samen leren
Meld het altijd, ook zonder letsel: zonder meldingen bestaat het probleem officieel niet. Zorg dat een collega je opvangt, en evalueer binnen een week met het team: wat gebeurde er, wat werkte, wat passen we aan? Bij dementie is aangifte zelden zinvol, bij bewuste agressie of letsel wel; je werkgever hoort je daarbij te steunen. Lees verder: nazorg na een agressie-incident.
Fysieke weerbaarheid in de zorg: wat wel en wat niet
Geen vechttechnieken. Wel: veilig afstand houden, jezelf losmaken uit een greep zonder de ander pijn te doen, met z'n tweeën werken en weten wanneer je stopt. In de agressietraining voor zorgteams oefen je dit met een trainingsacteur, op jullie eigen casuïstiek.
Veelgestelde vragen over fysieke agressie
Wat doe je als een bewoner je slaat?
Stap uit de gevarenzone en zorg eerst voor je eigen veiligheid. Blijf rustig, benoem kort wat je gaat doen en kom later terug, liefst met een collega. Meld het incident altijd, ook als je niet gewond bent.
Mag je een cliënt vastpakken als hij agressief is?
Alleen om direct gevaar af te wenden, zo kort en licht mogelijk. Vastpakken is nooit een straf en geen manier om zorg af te dwingen. Bij onvrijwillige zorg gelden de regels van de Wet zorg en dwang. Bespreek het altijd in je team.
Moet ik aangifte doen als een cliënt met dementie mij slaat?
Bij dementie is aangifte zelden zinvol, maar intern melden is altijd nodig. Zo kan je team het gedrag analyseren en de zorg aanpassen. Bij bewuste, instrumentele agressie (rood gedrag) of bij letsel kun je wel aangifte doen; je werkgever hoort je daarbij te steunen.
